Okrug Arad, arhitektonsko nasleđe i multikulturalizam
Danas otkrivamo deo okruga Arad. Smešten u dolini Mureš, ovaj region je fascinantan primer multikulturalizma i evropske istorije.
Marija Nenadić-Zurka и Daniel Onea, 01.10.2026, 14:32
Danas otkrivamo deo okruga Arad. Smešten u dolini Mureš, ovaj region je fascinantan primer multikulturalizma i evropske istorije. Naše putovanje počinje u gradu Arad, često nazvanim „Mali Beč“ zbog svojih istorijskih zgrada izgrađenih u stilovima secesije, neoklasicizma i baroka. Smešten na raskrsnici veoma važnih komunikacionih puteva koji povezuju sever sa jugom Evrope i istok sa zapadom kontinenta, grad je u potpunosti iskoristio svoj strateški položaj. U prošlosti, granica između Austrougarske i Osmanskog carstva bila je odmah preko reke Mureš, što je predstavljalo veliku prednost za stanovnike ovog područja. Ovo nasleđe danas upotpunjuju jedinstvene turističke znamenitosti, kao što je impresivna tvrđava u obliku zvezde izgrađena u Vobanovom stilu, i slava koju je ostavila „Zelena strela“, prva elektrifikovana lokalna železnica na današnjoj teritoriji Rumunije.
Naš današnji vodič, Dorin Frandeš, dirigent državne filharmonije iz Arada i pedagog, detaljno nam govori o konceptu koji stoji iza glavnih simboličkih građevina grada.
„Manje jasan aspekt, čak i za njegove stanovnike, jeste potpuno simbolična arhitektonska koncepcija Arada. Zgrade od velikog značaja organizovane su na originalan način. Palata kulture, smeštena na samoj obali reke Mureš, odvojena je parkom od Palate pravde, još jedne impresivne građevine podignute na prelazu iz 19. u 20. vek. Zajedno sa administrativnim sedištem Gradske kuće, ove zgrade čine arhitektonski trougao. Levo od Filharmonije nalazi se „Školski put“, komunikaciona ruta na kojoj su koncentrisane najvažnije obrazovne institucije u Aradu. Nedaleko od ove koncentracije glavnih zgrada nalazi se pozorište koje se danas zove „Joan Slavić“. Izgrađeno je oko 1800. godine i, iako je dva puta izgorelo, svaki put se ponovo rodilo iz pepela. U blizini se nalazi i Staro pozorište, prva zgrada od cigle u regionu koja se koristila kao pozorište, poznata u stručnoj terminologiji po činjenici da je imala ‘žični most’.“
Centralna tačka ovog arhitektonskog trougla je zgrada Filharmonije, koja i dalje privlači pažnju i impresionira slušaoce. Dirigent Dorin Frandeš objašnjava istoriju i simboliku ovog jedinstvenog prostora.
„Zgrada u kojoj se danas nalazi Državna filharmonija ima posebnu istoriju i funkcionalnost. Predstavljala je sve što se tada zamišljalo kao kulturni centar, zbog čega i danas nosi ime Palata kulture. Arhitektonski, zgrada se ističe po svom obliku petougla – petougao posvećen kulturi – pri čemu je svaka fasada projektovana i ukrašena u različitom stilu: klasičnom, gotskom i eklektičnom, s početka 20. veka. Unutrašnja dekoracija, sa zlatnim listićima i vitražima, odražava stilove secesije i Art Nouveau, specifične za 1900-te, i sačuvana je u svom izvornom obliku. Koncertna dvorana, sa početnim kapacitetom od skoro 700 mesta, poznata je po izuzetnoj akustici, koju stručnjaci smatraju jednom od najboljih u ovom delu Evrope. Na svodu glavnog hola palate možete videti jedinstvenu fresku. Za razliku od uobičajenih religioznih slika, koje prikazuju Pantokratora, ova ilustruje univerzum, planete i Sunčev sistem. Jedinstven detalj je prisustvo Halejeve komete. Ovaj element predstavlja simboličku vezu između Arada i Amerike, jer je kometa bila vidljiva na nebu tačno u godini završetka izgradnje, 1912, godini koja je takođe obeležila smrt poznatog pisca Marka Tvena.“
Na maloj udaljenosti od Arada nalazi se grad Lipova, turistička destinacija koju morate posetiti. Ovde su istorijski uticaji vidljivi svuda: od turske čaršije u istorijskom centru, jedinog spomenika te vrste koji je preostao iz perioda osmanske vladavine u Rumuniji, do impozantne tvrđave Šojmoš ili Papske bazilike Marije Radne, glavnog katoličkog hodočasničkog mesta za jugoistočnu Evropu. Muzeografkinja Korina Dubeštan ističe značaj ovog prostora prožetog istorijom.
„Kroz svoju bogatu istorijsku prošlost, Lipova se zalaže za ideju potvrđivanja jedinstva i kontinuiteta rumunskog stanovništva na ovom području kroz vekove. Grad je bio pravi trgovački i ekonomski centar, a počev od 19. veka je stekao i snažnu kulturnu dimenziju. Grad se isticao po doslednosti kojom je promovisao rumunske kulturne vrednosti i inicijative. Zahvaljujući ličnostima, društvima i kulturnim udruženjima koja su ovde delovala, Lipova je među najvažnijim transilvanskim naseljima na levoj obali Mureša. Na osnovu ove bogate tradicije, 1958. godine osnovan je Gradski muzej Lipove.“
Ova kulturna institucija čuva impresivnu riznicu, čija je vrednost značajno porasla tokom decenija, posebno zahvaljujući donacijama. Muzeografkinja Korina Dubeštjan detaljno opisuje sastav ove izložbe.
„Zbirka okuplja dela plastične i dekorativne umetnosti, rumunske i univerzalne. Stalna postavka prikazuje dela najznačajnijih rumunskih slikara: Nikolaja Grigoreskua, Joana Andreskua, Štefana Lukijana, Nikolaja Tonice, Teodora Paladija, Teodora Amana, Dumitrua Gjace, Georgea Petraškua i Kamila Resua. Tu su i dela cenjenih umetnika mlađih generacija, kao što su Jon Cukulesku, Samuel Micner i mnogi drugi. U hodnicima muzeja Lipova možete se diviti i delima poznatih slikara i grafičara iz evropskih škola: italijanske – Karlo Marati, flamansko-holandske – Ludolf Bakhuizen, mađarske, engleske i francuske.“
Kroz svoje izuzetno arhitektonsko nasleđe i umetničke kolekcije sa evropskim odjekom, osovina Arad-Lipova u potpunosti pokazuje svoju vrednost, predstavljajući referentnu tačku na kulturnoj i turističkoj mapi Rumunije.
