Rumuni i osmansko osvajanje Balkana u 14. i 15. veku

Napredovanje Osmanskog carstva ka Evropi 14. i 15. veka prouzrokovalo je sukobe i izazvalo suživot više zajednica. Medjutim, 1453. godine sultan Mehmed Drugi stavio je kraj ovom prelaznom periodu osvajajući Carigrad i centralizirajući moć u rukama jednog suverena, to jest u svojim rukama. Pre osvajanja Carigrada, od 1360. do 1453. godine, rumuni su se i oni prilagodili modelu sučeljavanja i suživota sa Turcima, po balkanskoj praksi. Model suživota dva sveta, balkansko-hrišćanskog i istočno-muslimanskog, je, shodno dokumentima iz onog perioda, doveo do spajanja dve vrste kulture i civilizacije. Početno medjudelovanje hrišćanskog i muslimanskog sveta je postepeno postalo medjuzavisnost i priblizavanje, to jest sinteza u kojoj su religija, prakse i običaji generisali vrlo slični ljudski model i ponašanje. Politički akteri na Balkanu pre osmanskog osvajanja imali su, naravno, lične interese, i da bi ih ispunili saradjivali i sučeljavali su se sa turcima, koji su se dokazali podrškom koja im je bila potrebna. Ali, pre perioda suživota sa osmanlijama, u drugoj polovini 14. veka, hrišćani, odnosno grci, bugari, srbi i albanci, ponekad uz pomoć Rumuna, pružili su im otpor, ali bili su poraženi. Švajcarski istoričar Oliver Jens Šmit, profesor bečkog univerziteta i stručnjak srednjovekovne istorije Jugo-Istočne Evrope, kaže da broj hrišćanskih vladara palih u bitkama protiv Turaka bio je manji od broja tadašnjih lidera koji su saradjivali sa Turcima: Većina hrišćanskih vladara na Balkanu je saradjivala sa Turcima, a njihov broj je znatno veći od broja vladara koji nisu učinili kompromise u borbi sa osmanskim carstvom. Hrišćanski vladari koji su pali u borbama protiv turaka su bili srpski čelnici koji su učestvovali u bitkama na reci Marica, odnosno Uglješa i njegov brat car Vukašin, albanski regionalni car Balša Drugi, srpski car Lazar Hrebeljanović, vlaški vladari Mihaj, Dan Drugi, Vlad Cepeš i vizantijski car Konstantin 11. Bili su pogubljeni otac albanskog vladara Skenderberga Joana Kastriota, poslednji italjanski princ Atine i poslednji bosanski car, kao i više bosanskih vojvoda poput Kovačevića i Pavlovića.

Steliu Lambru, 06.01.2020, 18:23

Napredovanje Osmanskog carstva ka Evropi 14. i 15. veka prouzrokovalo je sukobe i izazvalo suživot više zajednica. Medjutim, 1453. godine sultan Mehmed Drugi stavio je kraj ovom prelaznom periodu osvajajući Carigrad i centralizirajući moć u rukama jednog suverena, to jest u svojim rukama. Pre osvajanja Carigrada, od 1360. do 1453. godine, rumuni su se i oni prilagodili modelu sučeljavanja i suživota sa Turcima, po balkanskoj praksi. Model suživota dva sveta, balkansko-hrišćanskog i istočno-muslimanskog, je, shodno dokumentima iz onog perioda, doveo do spajanja dve vrste kulture i civilizacije. Početno medjudelovanje hrišćanskog i muslimanskog sveta je postepeno postalo medjuzavisnost i priblizavanje, to jest sinteza u kojoj su religija, prakse i običaji generisali vrlo slični ljudski model i ponašanje. Politički akteri na Balkanu pre osmanskog osvajanja imali su, naravno, lične interese, i da bi ih ispunili saradjivali i sučeljavali su se sa turcima, koji su se dokazali podrškom koja im je bila potrebna. Ali, pre perioda suživota sa osmanlijama, u drugoj polovini 14. veka, hrišćani, odnosno grci, bugari, srbi i albanci, ponekad uz pomoć Rumuna, pružili su im otpor, ali bili su poraženi. Švajcarski istoričar Oliver Jens Šmit, profesor bečkog univerziteta i stručnjak srednjovekovne istorije Jugo-Istočne Evrope, kaže da broj hrišćanskih vladara palih u bitkama protiv Turaka bio je manji od broja tadašnjih lidera koji su saradjivali sa Turcima: Većina hrišćanskih vladara na Balkanu je saradjivala sa Turcima, a njihov broj je znatno veći od broja vladara koji nisu učinili kompromise u borbi sa osmanskim carstvom. Hrišćanski vladari koji su pali u borbama protiv turaka su bili srpski čelnici koji su učestvovali u bitkama na reci Marica, odnosno Uglješa i njegov brat car Vukašin, albanski regionalni car Balša Drugi, srpski car Lazar Hrebeljanović, vlaški vladari Mihaj, Dan Drugi, Vlad Cepeš i vizantijski car Konstantin 11. Bili su pogubljeni otac albanskog vladara Skenderberga Joana Kastriota, poslednji italjanski princ Atine i poslednji bosanski car, kao i više bosanskih vojvoda poput Kovačevića i Pavlovića.

Anoniman hroničar je pisao da se Turcima svidjaju svadje izmedju hrišćana, i istina je jer su hrišćanske elite koristile turske plaćenike da bi se borile protiv protivnika i ostale na vlasti. Turci su realizovali mrežu vasalnih i zavisnih država, koje su masovno intervenisale u osmansku unutrašnju politku, kako je bio slučaj dugačkog osmanskog civilnog rata vodjen izmedju 1402. i 1413. godine. Istoričari su mišljenja da posle bitke na Marici, 1371,. koju su srbi izgubili od Turaka, balkanci su počeli da prihvate osmansko vasalstvo. Na taj način, Rumuni su stigli na prvoj liniji bitke sa Turcima, a prvu onakvu značajnu bitku vodio je Mirča Stari 1395. na Rovinama. Švajcarski istoričar Oliver Jens Šmit kaže da su tada srbi već bili lojalni saveznici Turaka: Srpski kralj Marko Kraljević i velmoža Konstantin Dragaš pali su u bici na Rovinama 1395., boreći se na strani turaka protiv Vlaške Mirče Starog. Smrt dvojice srpskih vladara ukazuje na suštinski pravac osmanskog osvajanja. Bez podrške vazala, pretežno srpskih velmoža, osmanska ofanziva ne bi bila moguća. U svim značajnim trenucima osmanskog osvajanja na Balkanu, srpski velmože su bili na strani turaka: na Rovinama, u Nikopolju, gde je vojska Stefana Lazarevića odlučila ishod bitke u korist turaka, u Ankari gde su se isti vojnici borili za Bajazida Prvog, dok su mnogi muslimani već pobegli, 1430. kada je Djurad Branković pomagao u osvajanju Soluna koji je bio pod venecijanskom okupacijom. Čak i 1453., srbi su došli u Carigrad, ali ne kao oslobodioci, već kao vojnici koji su pomagali turcima.

I u Vlaškoj, na severu Dunava, pojavili su se znakovi saradnje sa turcima i čak suzerenstva. Švajcarski istoričar Oliver Jens Šmit, profesor bečkog univerziteta i stručnjak srednjovekovne istorije Jugo-Istočne Evrope, precizira: “Tada su se velmože počeli opredeliti za jednu ili drugu stranu, za turke ili Madjarsku, zavisno od političko-vojne situacije. Zato nije lako zaključiti ko je koga iskoristio, turci i madjari lokalne ambiciozne velmože ili obrnuto. Brze smene vladara u Bosni i Vlaškoj su bile pretežno rezultat ovih igara moći. Medju rumunskim vladarima koji su se opredelili za Osmanlije bili su Radu Drugi, Prasnaglava, Aleksandru Aldea i Radu Lepi.

1453 bila je godina okončanja dugačkog perioda tranzicije, godina u kojoj su rumuni iz vankarpatskih kneževina ušli u neku vrstu različitog kulturnog modela, u koji su se integrisali više od četiri veka.