Slike vaseljenskih sabora
U 2025. godini se obeležava 1700 godina od prvog vaseljenskog sabora u Nikeji 325. godine, kada su se hrišćanski episkopi sastali da raspravljaju o tezama arijanizma.
Marija Nenadić-Zurka и Steliu Lambru, 26.05.2025, 14:48
U 2025. godini se obeležava 1700 godina od prvog vaseljenskog sabora u Nikeji 325. godine, kada su se hrišćanski episkopi sastali da raspravljaju o tezama arijanizma. Taj sabor, zajedno sa šest drugih do razdvajanja Rimske i Carigradske crkve 1054. godine, utvrdio je dogmu hrišćanske crkve. U idealističkoj retorici, sedam sabora pre raskola iz 1054. godine predstavljali bi „zlatne“ vekove u kojima je hrišćanstvo bilo ujedinjeno.
„Jeresi“ ili osporavanje autoriteta Crkve u pitanjima dogme bili su stalno prisutni u istoriji hrišćanstva. To su bile prilike da se razjasne dogme, ali i da se narod zaštiti od njihovih zavodljivosti. Izazove autoritetu Crkve od 15. do 18. veka formulisao je protestantizam. A sedam sabora su bili predstavljeni u crkvama kao modeli jedinstva i hrišćanskog života koji su pobedili Zlo. I na rumunskom prostoru, posebno u Moldaviji, politički i verski lideri su koristili temu jedinstva sedam vaseljenskih sabora kao modele. Istoričarka umetnosti Tereza Sinigalija proučavala je ikonografiju sedam vaseljenskih sabora u rumunskim crkvama i pokazala društvenu klimu u kojoj su nastali.
„Istorijski kontekst je definisan novim pokušajem povratka jedinstvu Hristove Crkve, u uslovima u kojima je celokupno istočnohrišćansko područje bilo pod osmanskom vlašću, ali posebno ponovnom pojavom nekih jeresi na zapadnom prostoru Latinske Crkve koje su ugrožavale dogmatsko jedinstvo zapadnog sveta. Pretnja je stigla blizu zapadnih i severnih granica Moldavije u prvoj deceniji 15. veka u obliku husita, jeresi koja je osuđena na Konstanckom saboru 1417. godine, saboru na kojem su učestvovala dva predstavnika Moldavske crkve. Katolicizam je štitio vladar tog vremena, Aleksandru Dobri, koji je imao za ženu princezu Rimgailu, katolkinju. Hrišćanski svet ostaje podeljen, a pojava luteranizma 1517. godine produbljuje raskol čak i unutar Katoličke crkve. Iako ovi verski pokreti nisu prvenstveno pogodili Moldaviju, luteranizam na granici sa Transilvanijom, duboko ukorenjenoj u novoj veri, doživljavan je kao pretnja. Pojava spoljašnjeg slikarstva u značajnom broju crkava protumačena je kao reakcija lokalne crkve u Moldaviji na moguće širenje prekomernog protestantizma, u njegovom antitrinitarnom obliku.“
Crkve na severu Moldavije su one gde se najviše pojavljuje lik sedam vaseljenskih sabora. Smešteni na granici sa Poljskom i pod uticajem tamošnjeg militantnog katolicizma, moldavski kneževi i verske vođe koristili su umetnost kao oblik zaštite svog naroda. Slike koje prikazuju vaseljenske sabore obično su bile u manastirskim crkvama, veoma retko se pojavljujući u crkvama van manastirskih naselja. Koje likove možemo videti? Vladike, careve i carice, njihovu stražu, sluge i jeretike.
Najstariji prikaz saveta nalazi se u crkvi u Radautičkoj eparhiji. Svi saveti su bili zastupljeni, ali je sačuvan samo prvi. U crkvi Svetog Nikole Botošanskog, osnovanoj 1497. godine, kraljevskoj dvorskoj crkvi, bila su zastupljena tri saveta. U još jednoj u crkvi u Botošaniju, u detalju veće kompozicije, identifikovan je Četvrti Halkidonski sabor iz 451. godine. U crkvama sela Arbore, koju je osnovao hatman Luka Arbore, u boljarskoj dvorskoj crkvi izgrađenoj oko 1503. godine, i u crkvi u Balineštiju koju je osnovao veliki logofat Joan Tautu s kraja 15. veka, postoje i drugi prikazi sedam sabora.
Najbolje očuvana slika svih sedam je na crkvi Svetog Nikole manastira Probota, koju je osnovao knez Petru Rareš 1530. godine. Na crkvi manastira Humor, koju je osnovao boljar Toader Bubujok u vreme istog kneza Petrua Rareša, nalaze se i druge predstave sedam sabora. Svih sedam sinoda može se videti u manastiru Sučevica, koji je osnovao boljar George Movila tokom vladavine svog brata Jeremije Movile, oko 1600. godine.
U drugoj rumunskoj kneževini, Vlaškoj, prikazi su manjebrojni i lošije očuvani. U 14. veku, sabori su se mogli videti u kneževskoj crkvi u Kurtea de Arđešu i u manastirskoj crkvi u Koziji. U 16. veku ih nalazimo u manastiru Snagov, koji je osnovao Neagoe Basarab. Takođe se javljaju na manastirskim crkvama tokom brankoveanskog perioda s kraja 17. i početka 18. veka. Tereza Sinigalija kaže da umetnost nije bila jedini odgovor na jeresi.
„Obeležavanje jedinstva Crkve u prvom milenijumu, ogledano u dokumentima sedam vaseljenskih sabora, na vizuelnom nivou je potkrepljeno njegovom ilustracijom na unutrašnjim zidovima nekih crkava, uključujući i one oslikane spolja. Prisustvo ilustracije sinoda je dokaz odgovora koji je Moldavska crkva dala na izazove, pretnje i skretanja sa prave vere. Još jedan moldavski odgovor, vidljiv u drugim ikonografskim ciklusima, ogleda se u procvatu isihastičkog monaštva, usmerenog na misticizam postizanja unutrašnjeg mira, isihije.“
Crkve u kojima su oslikani prvi vaseljenski sabori danas se nalaze na UNESKO-voj listi svetske baštine. Takve slike mogu se videti i u drugim pravoslavnim prostorima, ali su najbolje predstavljene u rumunskom.
