Antička shvatanja o Euksinskom Pontu

Crno more je more kojim Rumunija izlazi u svet, more kojim rumunski brodovi i mornari stižu do bilo kog meridijana.

Marija Nenadić-Zurka и Steliu Lambru, 12.10.2026, 14:23

Crno more je more kojim Rumunija izlazi u svet, more kojim rumunski brodovi i mornari stižu do bilo kog meridijana. Danas, a i u prošlosti, Crno more je deo područja civilizacije koje je još uvek opisano u drevnim spisima starih Grka koji su ga posmatrali i iz daljine i izbliza. Istoričar, numizmatičar i arheolog Emanuel Petak iz Biblioteke Akademije Rumunije čitao je i tumačio zapažanja grčkih autora o Crnom moru.

„Navikli smo, naravno, na termin Crno more, ali istovremeno i na Euksinski Pont. Ali da li je to bio samo Euksinski Pont, tokom vremena, ili su ga nazivali i drugačije? Zvao se i Aksinski Pont, kako je rekao Pindar sredinom 5. veka pre nove ere. U stvari, cela debata i diskusija oko imena Crnog mora povezana je sa ovom suprotstavljenošću između gostoljubivog i negostoljubivog mora. U stvari, more počinje negostoljubivo, a završava se gostoljubivo, kako se prevodi Euksinski Pont.“

Stvari viđene iz daljine znače jedno, viđene izbliza znače nešto drugo. To je normalan ljudski stav koji su imali i stari Grci. Emanuel Petak:

„Negostoljubive ili gostoljubive, videćemo zašto su stvari vremenom bile ovakve ili onakve. Reč je o opoziciji, u krajnjoj liniji fundamentalnoj, između prostora prolaza, između naseljenog ili nenaseljenog prostora, između civilizovanog ili necivilizovanog prostora, između prostora, recimo, prilagođenog klasičnom grčkom svetu, istočnog Mediterana integrisanog u njega, ili, naprotiv, prostora povezanog sa varvarskim svetom i posebno skitskim svetom. I, zapravo, odatle dolazi cela ova opozicija.“

Prvo, tu je bio grčki pogled na Crno more iz daljine. Emanuel Petak:

„Antički književni izvori koji govore o Crnom moru su, pre svega, Pindar, ali i Strabon, kroz svoj geografski rad. Postoje dva izvora koja su razdvojena oko 500 godina, Pindar piše oko 462. godine pre nove ere, a Strabon u prvom delu 1. veka nove ere. Termini, koncepti koje koriste su isti, nije slučajno što Pindar govori o Argonautima, opet mitskoj temi primenjenoj na mitski prostor kakav je Crno more bilo za Grke tog vremena. Pindar govori o Argonautima koji su stigli do ušća Aksenos Ponta, odnosno ušća negostoljubivog mora, ušća mračnog, negostoljubivog prostora, u koji nije baš dobra ideja upuštati se. Ali, istovremeno, isti Pindar koristi i termin Euksinsko, Euksinsko more kako kaže, gde je Ahil vladao sjajnim ostrvom. Vidimo da se sve zapravo odnosi na mitološke elemente, na arhaične elemente, na koje ceo svet pokušava da se odnosi na sličan način“.

Crno more je tada, za Grke, bilo kulturna reprezentacija, rekao je Emanuel Petak:

„Kasnije je, naravno, nametnut koncept Euksinskog Ponta, i to ne slučajno. To je takođe bio rezultat grčkih razmišljanja o ovom prostoru i njegovog prodora grčke civilizacije. Sve se to veoma jasno vidi kod Strabona, koji kaže da su stari Pontsko more nazivali gotovo okeanom koji se nalazio, očigledno, iza Heraklovih stubova, današnjeg Atlantskog okeana, u koji se Grci nisu upuštali i, kao takav, bio je nepoznat, donekle mračan prostor, naseljen svim vrstama demona koji su potapali brodove i u koji nije bilo dobro upuštati se. Crno more je izgledalo isto. Stoga se Crno more više posmatra sa stanovišta grčke filozofije i klasične grčke kulture nego sa strogo geografskog stanovišta. Termin Euksinski preuzet u grčki jezik dolazi, ne slučajno, iz iranskog, iz persijskog, iz Aksaine, što je značilo mračno i neprijateljsko.“

Usledila je promena u grčkom pogledu na Crno more. Emanuel Petak:

„Prelazimo sa ovog negostoljubivog mora, sa ovog mračnog, strogog, surovog prostora, o kome malo znamo, na gostoljubivo more o kome govori isti Pindar, o kome govori isti Strabon, i na koje smo danas navikli. Strabon najbolje objašnjava ovu evoluciju, govoreći da su se stvari promenile zato što su Jonci osnovali tvrđave na zapadnoj obali Crnog mora. Ponovo imamo koncept i objašnjenje koje nas vodi do klasične grčke filozofije: tvrđava, polis, su ti koji donose civilizaciju u prostor Crnog mora. Trenutak kada se polis tamo osniva, a govorimo o svim grčkim tvrđavama na zapadnoj obali Crnog mora, od severa do njega, recimo od Olbije i Tire do juga, na današnjoj bugarskoj obali, svi oni, zapravo, donose civilizaciju. Oni integrišu prostor Crnog mora u ono što je do tada bilo poznato samo u istočnomediteranskom prostoru, u grčkom civilizacijskom i kulturnom prostoru.“

Crno more je bilo deo velikog prostora drevne grčke kulture i civilizacije. Ali i lokalno stanovništvo je imalo svoje istorijsko mesto tamo.