Decembar 1918 godine ili početak nove Rumunije(28.11.2016)

Steliu Lambru, 28.11.2016, 16:21

Na kraju Prvog svetskog rata, pobednici i pobeđeni oslobodili su se bitaka, pod snažnim uticajem tragedija sa kojima su se suočili, ali i sa olakšanjem da je to veliko zlo prošlo. Rumunija koja je bila na strani pobednika posle ujedinjenja sa Banatom, Bukovinom i Transilvanijom od novembra i decembra 1918 godine pojavila se kao nova država koju mnogi nisu ni mogli sanjati. 1918 godine na mapi Srednje i Istočne Evrope pojavile su se nove držabve, među koje i Velika Rumunija. Nova mapa je značila i novi aranžman političkih struktura prema nacionalnim kriterijumima i poslednji izraz modernog duha i svoje borbe protiv multinacionalnih carstva. Princip nacionalnog samoopredeljenja na osnovu etničke većine je bio glavni u formiranju novih državnotvornih entiteta, princip koji inaće i danas funkcioniše u međunarodnim odnosima. Antanta kao pobednik Velikog rata nametnula je svoje mirovne uslove pobeđenoj strani, dakle Centralnim silama. Pored ćinjenice da su imale velike teritorijalne gubitke, Nemačka, Austro-Ugarska i njihovi saveznici platili su ratna obeštećenja. Rumunija je 1916 godine sklopila sporazum sa Antantom o ulasku u ratu i dakle je bila u pravu da zahteva maksimalno povodom sklapanja mira. O tome kako su izašle evropske države iz prvog velikog rata u istoriju govori u nastavku Joan Skurtu, profesor savremene istorije rumuna na Bukureštanskom Univerzitetu. Joan Skurtu:

,,Primirje je znaćilo kraj ratnih dejstava i na ovoj osnovi mogla se sazvati mirovna konferencija koja je počela radove u januaru 1919 godine. Tim povodom, potpisani su mirovni sporazumi sa svakom državom koja je pripadala Centralnim silama. Glavni sporazum je bio sa Nemačkom od 28 juna 1919 godine koji je sadržao i predviđanja o stavu Nemačke prema ostalim državama. U ovom slučaju, Nemačka se obavezala da prizna nove granice Rumunije, da plati ratna obeštećenja, da plati kompenzacije za period okupacije i naročito zbog štampanja leja preko Generalne banke Rumunije koji nisu imali pokriće u zlato i bila je moneta koju je nametnuo okupator. Druga predviđanja su se odnosila na ostale države, i to je opšti sporazum mirovne konferencije poznat pod nazivom Versajski sporazum. Ostali sporazumi sa svakom pobeđenom državom faktički su potpisani takođe u Versaju, ali u raznim palatama prema kojima nose i različite nazive. “<
><
.

Rumunski narod iz Austro-Ugarske izjasnio se za ujedinjenje sa Kraljevinom Rumunije. 28 novembra 1918 godine, na iniciativu Rumunskog nacionalnog saveta, Generalni kongres Bukovine okupljen u Černovcima jednoglasno se izjasnio uz podršku predstavnika nemaca i poljaka za ujedinjenje sa Rumunijom. Na Nacionalnom skupu u Alba Juliji od 1 decembra 1918 godine rumuni iz Banata i Transilvanije glasali su za ujedinjenje sa Rumunijom. Rezoluciju ujedinjenja pročitao je Vasile Goldiš, a 3 decembra jedna delegacija koja je imala u sastavu Aleksandra Vajda Vojevoda, Vasilea Goldiša i grko-katoličkog i pravoslavnog episkopa, Julija Hosua, odnosno Mirona Kristea predali su kralju Ferdinandu I rezoluciju iz Alba Julije. 25 decembra 1918 godine, kraljevskim ukazom se potvrđuje od strane kralja formiranje Velike Rumunije. Novoj državi je bilo potrebno i međunarodno priznavanje što se nije lako obezbedilo. Ponovo Joan Skurtu:

,, Problem je bio da Jonel Bratijanu koji je bio vođa rumunske delegacije je verovao da će Rumunija biti tretirana jednako kao ostale države. Kao što smo bili jednaki u toku borbi i žrtvovanja, kazao je on, jednaki treba da budemo i na mirovnoj konferenciji. Tamo se formirala grupa država, savet petorice koji je inaće funkcionisao kao četvorka to jest SAD, Velika Britanija, Francuska i Italija, savet koji je odlučivao. Naravno da je Bratijanu tražio da se nameće poštovanje jednakosti među pobednicima. Sam predsednik SAD, Vilson je precizirao na konjferenciji da svaka država vredi koliko je svoja vojna snaga. To je bio glavni problem. Naravno da su postojali problemi vezani za sklapanje odvojenog mira zbog ćinjenice da sporazum od 1916 godine nije se odnosio na Basarabiju, aktuelnu R. Moldaviju, već samo na teritorije u Austro-Ugarskoj. Zatim je bilo pitanje obeštećenja, u vezi sa slobodnim trazitom robe i lica koje pripadaju Antanti na rumunskoj teritoriji, a bila je i zaštita manjina. U vezi sa poslednjom tačkom ja citiram izjavu Bratijanua da je Rumunija spremna svakog trenutka da dodeli ista prava manjinama koje dodeljuju države Saveta četvorke. Drugim rečima, tražilo se da Rumunija, Češkoslovačka, Jugoslavija i Grčka nebudu podložene diskriminaciji. Naravno da predlozi Bratijanua nisu imali odjek. “<
><
.

Na kraju premijer Jon Bratijanu je primio priznavanje nove rumunske države uz pomoč Francuske, ali onaj koji je potpisao mirovne sporazume bio je Aleksandru Vajda Vojevod, prvi predstavnik Transilvanije na dužnost premijera Velike Rumunije. Velika Rumunija je veliki poduhvat koji je postao relanost i u kojem su učestvovali svi rumuni, ali istakli su se nekoliko likova: kralj Ferdinand I, njegova supruga Marija, i liberalni političar Jon Bratijanu. Kraljevski tekst dokumenta od 25 decembra potvrdio je samo nacionalnu volju, ali pokazuje i veliko zadovoljstvo: uzimajući u obzir jednoglasnu odluku Nacionalnog skupa iz Alba Julije donosimo sledeće rešenje: teritorije sadržane u odluci Nacionlanog skupa iz Alba Julije od 18 novembra i decembra 1918 godine ostaju zauvek ujedinjene sa Kraljevinom Rumunije.