Fanariotizam u rumunskom prostoru
Steliu Lambru, 18.05.2018, 19:06
18 vek poznat je u istoriju Rumunije kao vek fanariota prema nazivu četvrti Fanar iz Carigrada, odakle su poticali vladari Vlaške i Moldavije. Smtran u romantično doba kao vek korupcije i opšteg raskola, od današnjih istoričara je smatran vekom kulture i potražnje. Fanarioti su bili pripadnici bogatih grčkih plemičkih porodica koje su se bavile trgovinom u Otmanskom carstvom. Fanarioti su držali pod kontrolom Vaseljensku Patrijaršiju i ušli su u otomanskoj upravi gde su bili naročito takozvani dragomani, to jest prevodioci. Kulturno, fanariotska epoha je značila ulazak istočnog stila života i konsolidacija pravoslavnog hrišćanstva grčkog jezika u svim prostorima pod uticajem turaka. Fanariotizam je poznat i kao vizantinizam. Fanariotizam je počeo u drugoj polovini 17 veka i istoričari ga smatraju kao barokom istoka. Formalno, fanarioti su se pojavili u istoriju Rumunije, 1711 godine u Moldaviji, kada je poslednji vladar Dimitrije Kantemir pobegao u Rusiju i 1716 godine u Vlaškoj. Za više od 100 godina na prestolima dve rumunske knježevine došli su vladari grčkog porekla kao što su Mavrokordat, Karađea, Mavrogeni, Moruci, albanci ka što je porodica Gika, ali i rumunske porodice pod grčkim uticajem kao Kalimaki i čisto rumunske porodice Rakovica i Sturza. Romantizam je smatrao da istočnjastvo i fanariotizam su odgovorni sa siromaštvo i nepostojanje političkih reformi u rumunskom društvu. Ipak treba se istaći da iz redova fanariota su regrutovane nove nacionalne elite koje su podržale modernizaciju i oslobađanje rumunskog društva svih postojećih nasleđa do početka 19 veka. Istoričarka Đorđeta Penelea Filiti govori o tome koje su percepcije ostale do danas vezane za fanariotsko nasleđe koje formalno je nestalo 1821 godine posle revolucije Tudora Vladimireskua. Đorđeta Penelea Filiti:
,,Istraživački radovi koji su još neoblavljeni u vezi sa istorijom Rumunije pokazuju da postoje dve epohe od maksimalnog interesovanja. Jedna je drevno doba kada su dačani i rimljani bili ovde i kada smo bili deo carstva, i zatim je epoha fanariota. Drevno doba je za pohvalu, a fanariotsko za kritiku. Sve što je zlo je delo fanariota. Naravno da naš današnji mentalitet nije posledica toga, ali čovek rado baca krivicu na nešto bez da vrši samokontrolu, i da razmisli na ono što je on ćinio. Ova slika nije stvorena danas, to je delo romantične istoriografije na čelu sa Balčeskom i Kongalničanuom, ali su bili i grci koji su kritikovali fanariote. Rezultat je bio negativan. Došao je Nikolaje Jorga negde na kaju 19 veka i pokušao je da stvari postavi na svoje mesto. “
Prestonice dveju knježevina, Bukurešt i Jaši bile su dve istočne prestonice u pravom smislu reči prema modelu epohe. Malobrojni ikonografski izvori iz 18 veka pokazuju nam Bukurešt i Jašji sa malim kućama i nekoliko bogomolja na obalama nekih skromnih reka. U sledećem veku dve prestonice primaju urbani identitet, a Bukurešt postaje sve važniji grad. Prestonica Vlaške je reprezentativna za to doba jer pošto je bio najveći grad ovde su se susreli ekonomski interesi regiona i posle 1800 godine i politički interesi velikih evropskih sila kao što su Francuska i Engleska. Bukurešt od početka 19 veka je bio mešavina etničkih zajednica, ekonomskog čvora u rastu, društvenih kategorija u promeni, reforme, krize autoriteta i sa novoosnovanim ustanovama. Elite su tražile državnotvorne formule i podršku u kancelarijama Velikih sila. U velikoj meri izgled Jašja, prestonice Moldavije je bio slićan onom u Bukureštu. Rumunska istoriografija u toku 200 godina imala je uglavnom negativne interpretacije za fanariote i njihovu istoriju. Poslednjih godina neki autori promenili su mišljenje o tim godinama i imaju objektivni pogled na to doba. Đorđeta Penelea Filiti veruje da je došlo vreme da se vrati pravo mesto 18 veku i da se on posmatra bez strasti. Đorđeta Penelea Filiti:
,, Tudor Dinu nema nameru ni da hvali, ni da kritikuje fanariote, već jednostavno da predstavi istoriju Bukurešta pod svim mogućim aspektima. Kada se produbiš u život Bukurešta u fanariotskom 18 veku konstatuješ prisutstvo i uticaj, doprinos, i ktitorstva tih grka. Zašto? Jer u rumunskom prostoru postoje nekoliko dinamičnih elemenata, to jest grci, jevreji i jermeni. Među njima rumuni su se najviše približili grcima. Ova veza između rumuna i grka jaćala se u to doba. Trgovci, trgovinski pokret, taj deo života Bukurešta postao je most povezivanja nekih neočekivanih ideja, i vodili su do snažnih veza meštana sa grcima. Iza svega bili su ti fanariotski vladari. To je uravnotežen i korektan pristup, novi za veliki broj ljudi. “
Rumunija se rastavila od Fanara pre oko 2 veka. O nasleđu tog perioda još se raspravlja i pojava različitih ideja je samo znak zrelosti društva.
