Rumunski jevreji u prvom svetskom ratu(16.04.2018)
Steliu Lambru, 14.04.2018, 16:32
Stogodišnjica Velike Rumunije znaći i učešće drugih u naporima Velikog rata i u sanaciji njegovih posledica. Manjine iz Rumunije pre 1918 godine su učestvovale u procesu formiranja Velike Rumunije, a jedna od tih manjina je jevrejska. Jako bez nekih osnovnih prava, oni su išli u vojsku, učestovali su kao zdravstveno osoblje na frontu, ili su bili dobrovoljni davaoci da bi se rat lakše prešao. Na kraju konflikta oni su primili rumunsko državljanstvo, i time i sva prava koje uživaju građani u jednoj demokratskoj državi. Istorija učešća jevreja u velikim trenutcima istorije moderne Rumunije poćinje ratom za samostalnost od 1877-78 godine. U tom ratu jevreji su bili vojnici i oficiri, lekari na liniji fronta i iza njega, u bolnicama i svuda gde je bilo potrebno za lećenje ranjenika. U napadu za osvajanje vojnog utvrđenja Grivica jedinice predvođene kapetanom herojom Valterom Maračineanuom pored njega i drugih heroja poginuo je i jevrejin Mauričju Bronićer. Istoričar Marius Popesku iz Centra za istoriju jevreja u Rumuniju tvrdi da Bronićer nije bio jedinstveni slučaj. U drugom balkanskom ratu od 1913 godine u okviru rumunske vojske su bili jevrejski vojnici kao na primer kapetan Armin Jaslović, poručnik u ratu od 1877-78 godine i major 1916 godine na početku Velikog rata. Marius Popesku kaže da učešće rumunskih jevreja u Prvom svetskom ratu je bila u istom obimu kao i ostalih jevrejskih manjina iz evropskih država:
,, U Staroj kraljevini, broj jevreja je bio oko 230 hiljada, a od tog broja mobilisano je 23 hiljade, dakle tačno 10% ukupnog broja jevrejskog življa. To je slićna brojka kao u ostalim državama koje su imale jevrejske manjine i u kojima je negde isti procenat jevreja doprinelo u toku rata. Od ukupnog broja jevreja koji su doprineli u ratu, 882 su poginuli, 825 je ranjeno, 449 je zarobljeno i 3043 su se vodila kao nestala. Dakle mobilizacija je bila dosta snažna. “
I jevresjki civili pisali su stranice herojzna u ratu. To je slučaj i sa jednim jevrejom u Rumuniju pod okupacijom nemaca na kraju 1916 godine. Marius Popesku:
,,Želim da podsetim na jednog heroja, posmrtno odlikovan koji se zvao Herman Kornhauzer. Bio je iz Trgovištja, i u decembru 1916 godine je delio hranu i obuču rumunima koji su bili zarobljeni od strane nemaca u nemačkim logorima. On je čak pomagao u begstvu nekih zarobljenika, ali je uhapšen od strane nemačkih okupacionih snaga, osuđen je na smrt i pogubljen. Zbog toga je posmrtno odlikovan. To nije jedinstven slučaj, kao i Kornhauzer su bili mnogi drugi ćinovi junaštva. “
Jevrejske zajednice učestvovale su u ratnim naporima Rumunije počev od 1916 godine. Taj napor je povećan 1917 godine kada su se vlasti povukle u Moldaviju, a rumunska i ruska vojska su se borile sa vojskom Centralnih sila u zonama Karpata i reke Siret. Marius Popesku:
,, Jedan aspekat koji nije vezan samo za doprinos jevreja u borbama je taj vezan za doprinos jevrejskih zajednica iza linije fronta koje su snažno podržale ratne napore zemlje. Dakle neradi se samo o borbi oružjem u ruci, već i o materijalnom doprinosu. U toku rata osnovan je komitet za pomoč Unije domaćih jevreja, koja je imala veze u celoj zemlji. Ova je imala kao cilj prikupljanje razne robe i novca za pomoč u ratu. Taj komitet je sarađivao sa drugim organizacijama kao što su Crveni krst, Porodica boraca, mreža bolnica Kraljica Marija. Jevrejska zajednica u potpunosti se uključila u tome. Stavljene su na raspolaganju rumunske vojske sinagoge, jevrejske škole, i sve druge zgrade zajednice. Ono što je vredno napomenuti je da u toku rata jevreji nisu imali rumunasko državljanstvo. Ti ljudi su se borili oružjem u rukama jako nisu bili državljani. “
Uspostavljenje mira nije znaćilo i kraj poteškočama. Marius Popesku govori o tome kako su se jevreji uključili u obnovi:
,,Velike sume novca isplaćene su individualne. Na primer, jedan bogati jevrejski industrijalac iz županije Botošani koji se zvao Frederik Kostiner platio je 20 hiljada leja jednom fondu u vidu kupovine zemljišta za naslednike seljaka koji su poginuli u borbama. Čovek je bio poznat kao dobrotvor u zoni i time je on izrazio zahvalnost prema žrtvama rata. Do deljenja zemljišta seljacima u skladu sa Ustavom od 1923 godine bile su i takve stvari u kojima su pomogli jevreji. “
Zvanično priznanje prema lojalnosti jevreja od strane rumunske države došlo je od kralja Ferdinanda I. Ponovo Marius Popesku:
,, Na kraju rata imamo važnu izjavu kralja Ferdinanda. Ovaj je rekao: ,, već davno sam došao do uverenja i zadovojan sam što se nisam prevario, najime da svi žitelji rumunske zemlje, nezavisno od njihovog porekla i rase dele ista osećanja bratstva”. On je ovo izjavio u znak priznavanja zasluga svih koji su učestovali i pomogli u Velikom ratu za ujedinjenje. Konaćno priznanje je došlo ukidanjem člana 7 Ustava od 1866 godine. Ustav Velike Rumunije usvojen 1923 godine dao je ista prava svim njenim građanima, nezavisno od etničkog porekla ili veroispovesti.
