Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika Moldavija
Godina 1924. bila je problematična za Rumuniju u odnosima sa velikim susedom i proglašenim neprijateljem, Sovjetskim Savezom.
Marija Nenadić-Zurka и Steliu Lambru, 08.06.2026, 14:55
Godina 1924. bila je problematična za Rumuniju u odnosima sa velikim susedom i proglašenim neprijateljem, Sovjetskim Savezom. Oružane akcije kod Tatarbunara, u južnoj Besarabiji, u današnjoj Ukrajini, koje je Moskva organizovala protiv vlasti rumunske države, bile su otvoreni izraz neprijateljstva. Nakon likvidacije pobune kod Tatarbunara, za Rumuniju se pojavio još jedan izazov: nastanak, na levoj obali Dnjestra, takozvane države pod nazivom Moldavska Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika, skraćeno MASSR. Istoričar Jon Ksenofontov je profesor na Univerzitetu u Kišinjevu i istakao je nekoliko elemenata u vezi sa razlozima za nastanak ove autonomne republike.
„Godine 1924, u kontekstu neuspeha rumunsko-sovjetske konferencije u Beču o pitanju Besarabije i poraza neprijateljskih snaga kod Tatarbunara, rukovodstvo Sovjetskog Saveza intenziviralo je sprovođenje projekta stvaranja stalnog žarišta napetosti protiv Rumunije. Fokus je bio i na promociji proleterske revolucije na Balkanu, što je dovelo do osnivanja Moldavske Autonomne Sovjetske Socijalističke Republike u okviru Ukrajinske Sovjetske Socijalističke Republlike. Moldavska Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika, sa centrom u Balti, formirana je 1924. godine u političke i propagandne svrhe kako bi postojali očigledne izgovori za pripajanje Besarabije Moldavskoj Autonomnoj Sovjetskoj Socijalističkoj Republici i Savezu Sovjetskih Socijalističkih Republika. Iz ove perspektive, smatralo se prikladnim tretirati rumunsko stanovništvo Autonomije, ali i stanovništvo Besarabije kao naciju odvojenu od rumunske. A opravdanja u oblastima sovjetske istorije, ideologije i politike tek su se tada oblikovale.“
Slučaj Moldavske Autonomne Sovjetske Socijalističke Republike nije bio jedini. Bio je to samo jedan primer šire strategije. Jon Ksenofontov.
„Prema memorandumu koji su 4. februara 1924. u Moskvi potpisali poznati boljševički militanti Grigorij Kotovski, Pavel Cačenko, Aleksandru Badulesku i sedam drugih komunističkih lidera, upućen rukovodstvu Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika, proglašeno je, citiram: Moldavska Republika će moći da igra istu ulogu političko-propagandnog faktora koju Republika Belorusija igra prema Poljskoj i Karelska prema Finskoj. To će usmeriti pažnju i simpatije besarabijskog stanovništva i stvoriti očigledne izgovore za namere o pridruživanju Besarabije Moldavskoj Republici, kraj citata. Dva dana kasnije, 6. februara, Mihail Frunze, na zahtev Staljina, zalagao se za uključivanje Moldavske Republike u sastav Ukrajinske Sovjetske Socijalističke Republike. U kontekstu događaja u Tatarbunaru, 25. septembra 1924. godine, Politbiro Centralnog komiteta Komunističke partije boljševika iz celog Saveza usvojio je odluku u vezi sa Moldavskom Republikom.“
U unutrašnjoj sovjetskoj administrativnoj organizaciji, Moldavska Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika je bila deo Ukrajinske Sovjetske Socijalističke Republike.
„Ako su ukrajinski lideri videli formiranje Moldavske Autonomne Sovjetske Socijalističke Republike u okviru Ukrajinske Sovjetske Socijalističke Republike, na insistiranje Georgija Čičerina odlučeno je da se u aktu o formiranju Moldavske Autonomne Sovjetske Socijalističke Republike naznači da je njena zapadna granica državna granica Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika. Treća sednica Centralnog izvršnog komiteta Ukrajine osmog zakonodavnog saziva usvojila je 8. oktobra 1924. Rezoluciju o stvaranju Moldavske Autonomne Sovjetske Socijalističke Republike u sastavu Ukrajine. Ova rezolucija se smatrala osnivačkim aktom novog etno-državnog entiteta. Glavni grad je utvrđen u Balti, sa pretežno ukrajinskim stanovništvom, a 1929. godine glavni grad je premešten u Tiraspolj.“
Stvaranje Moldavske Autonomne Sovjetske Socijalističke Republike 1924. godine je trenutak rođenja sovjetskog moldavskog identiteta.
„U godinama 1924-1928, nakon niza diskusija, visoki partijski forumi u Moskvi i Ukrajini, uz učešće Komunističke internacionale, odlučili su da proglase stanovništvo Pridnjestrovljanskih Rumuna onim koje govori moldavskim jezikom, različitim od rumunskog, stvorenim na osnovu lokalnih dijalekata. A Moldavci su smatrani predstavnicima nacije odvojene od rumunske i trebalo je da se ponovo ujedine sa onima iz Besarabije. Ta odluka je označila evoluciju društva u Moldavskoj Autonomnoj Sovjetskoj Socijalističkoj Republici, a u posleratnom periodu i Besarabije, ponovo pripojene Savezu Sovjetskih Socijalističkih Republika. Ove političko-ideološke akcije bile su deo arhitekture politike indigenizacije u Savezu Sovjetskih Socijalističkih Republika, zvanično proglašene na 20. kongresu u Rusiji, u aprilu 1923. godine, a inspirisane su i Komunističkom internacionalom. U aprilu 1925. godine, Komunistička internacionala je izdala preporuku komunističkim partijama u svetu da svim mogućim sredstvima podrže nacionalne težnje Moldavaca, koji sebe smatraju narodom odvojenim od Rumuna i priznaju jezik kao nezavisan od rumunskog, kraj citata iz dokumenta“.
Iako se proglasila republika moldavske nacije, koju je sovjetska propaganda smatrala drugačijom od rumunske, Moldavska Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika je bila ona u kojoj su ukrajinsko i rusko stanovništvo činili većinu. Jon Ksenofontov.
„Utvrđivanje broja moldavskog stanovništva kružilo je kao argument za formiranje ovog entiteta. Opšti popis stanovništva Sovjetskog Saveza održan je 17. decembra 1926. godine, iz kog je ukupan broj stanovnika Moldavske Autonomne Sovjetske Socijalističke Republike procenjen na preko 570.000 ljudi, prema zvaničnim podacima. Broj Moldavaca bio je oko 170.000 ili 30,1% raspoređenih po nacionalnosti. Ukrajinci su činili 277.500 ili 48,5%, Rusi 48.000 ili 8,55%, isti procenat je bio za Jevreje, a Nemci 1,8%. Tridesetih godina 20. veka, pokazatelji prirodnog priraštaja stanovništva su se smanjivali zbog procesa kolektivizacije i industrijalizacije, zbog organizovane gladi, političkih represija itd. Savezni popis iz januara 1939. godine pokazao je da je u Moldavskoj Autonomnoj Sovjetskoj Socijalističkoj Republici živelo 171.000 ili 28,5% Moldavaca, preko 300.000 ili 50,7% Ukrajinaca, preko 60.000 ili 10% Rusa i tako dalje. Drugim rečima, vidimo da Moldavci, Rumuni, nisu činili većinu stanovništva moldavskog autonomnog entiteta.“
U junu 1940. godine, kada je Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika anektirao Barasabiju i Severnu Bukovinu, Moldavska Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika je nestala. Ponovo će se pojaviti 1991. godine u obliku Pridnjestrovlja, po nestanku Sovjetskog Saveza, sa istom svrhom kao i 1924. godine.
