Početak rumunsko-osmanskih odnosa
Na listi starosti rumunskih odnosa sa drugim narodima, oni sa Osmanlijama su na drugom mestu, posle onih sa Mađarima, koji datiraju milenijum unazad.
Marija Nenadić-Zurka и Steliu Lambru, 21.09.2026, 14:32
Na listi starosti rumunskih odnosa sa drugim narodima, oni sa Osmanlijama su na drugom mestu, posle onih sa Mađarima, koji datiraju milenijum unazad. Prva rumunska kneževina koja je došla u kontakt sa Osmanlijama bila je Vlaška, počev od poslednje četvrtine 14. veka. Moldavija je usledila, počev od druge polovine 15. veka, a Transilvanija je bila treća, počev od prve četvrtine 16. veka. 500 godina rumunsko-osmanskih odnosa može se generalno okarakterisati u smislu civilizacijsko-kulturnog uticaja i političke kontrole Osmanlija nad rumunskim prostorom u različitom stepenu. Period u kojem je osmanski uticaj bio najintenzivniji bio je period 17. i 18. veka. Od tri rumunske kneževine, Transilvanija je prva uspela da se oslobodi osmanskog uticaja krajem 17. veka, nakon što su je Osmanlije kontrolisale približno 170 godina. Moldavija i Vlaška, ponovo ujedinjene 1859. godine pod imenom Rumunija, postale su nezavisne od Osmanskog carstva 1878. godine. Od 1878. godine počeo je novi period bilateralnih odnosa, onaj između Rumuna i Turaka.
Danas u svetu postoji između 130 i 150 miliona osmanskih dokumenata. Nacionalni arhiv Rumunije čuva 120.000, većinu njih na mikrofilmovima i u kopijama. Od jednog od najplodnijih rumunskih autora osmanske istorije, profesora Tasina Đemila, saznali smo kako su počeli rumunsko-osmanski odnosi. Đemil je želeo da pokaže da terminologija koju danas koriste istoričari i šira javnost za označavanje osmanske države zahteva izvesno pojašnjenje i korekciju.
„Navikli smo da kažemo Osmanska porta ili Osmansko carstvo. To su pozajmljenice iz francuskog, pre svega, La Sublime Porte. Ali Osmanska porta nije ispravno. To je egzonim, kao Osmansko carstvo. U zvaničnim dokumentima Osmanske porte pojavljuje se naziv Devlet-i Aliyye-i ili Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, odnosno Velika ili Veličanstvena Država ili Velika ili Veličanstvena Osmanska Država. Osmansko carstvo se nigde ne pojavljuje. Pojavljuje se naziv Porta ili Stepenica. U dokumentima se pojavljuju i drugi nazivi, na primer, Slavno mesto za sultanovu rezidenciju ili palatu. Veliki prag, Prag sreće, Visoka porta, Visoka stepenica, Mesto sreće. To su metafore i epiteti koji se koriste u dokumentima da bi se pokazalo mesto sa kog je taj dokument potekao. Ali to nije bio zvanični naziv, to su jednostavno bile metafore, to je sve. A zapadnjaci su ove metafore uzeli kao zvanična imena. Dakle, zvanični naziv Osmanske države bio je Devlet-i Aliyye-i Osmanije, što znači Velika ili Veličanstvena Osmanska Država.“
Krajem 13. veka, Osman, vladar Vitinije, države u Maloj Aziji oko Carigrada, krenuo je u ofanzivu protiv ostalih vođa i širio svoju teritoriju širom Anadolije. On će biti taj koji će dati ime Turcima koji će osvojiti prestonicu Vizantijskog carstva i kasnije formirati carstvo na tri kontinenta. Nakon manje od jednog veka u kojem su pobedili hrišćanske narode Balkana, Grke, Bugare, Srbe i Albance, Osmanlije su takođe usmerile pažnju na sever Dunava gde su došle u kontakt sa Rumunima. Tasin Đemil:
„Odnosi između Rumuna i Osmanlija su stariji od onih zvanično uspostavljenih. Počeli su sredinom 14. veka, ulaskom Osmanlija na Balkan. Vlaiku-voda je bio prvi vladar koji je poslao svoje vojske da se bore protiv novih osvajača sa Balkana. Ali to nisu bili direktni odnosi. Direktni odnosi počinju sa Mirčom Starijim i Bajazitom, poznatim kao Grom. Godine 1595, nakon takozvane bitke kod Rovina, o kojoj ne znamo da li je bila tamo i ne znamo kako se završila, Mirča je morao da napusti presto. Bajazit je ustoličio njegovog brata, Vlada I, pogrešno nazvanog Uzurpatorom u rumunskoj istoriografiji. On uopšte nije bio uzurpator, bio je kneževskog roda i imao je sva prava na presto.“
Rumunsko-osmanski odnosi su dobili pravnu osnovu kroz ugovore o vazalstvu, kao što je bila srednjovekovna praksa. Nema mnogo podataka o prvom ugovoru iz 1395. godine, Tasin Đemil pokazuje da o njemu saznajemo iz kasnijih beleški.
„Međutim, imamo informacije o sporazumu koji je Mirča zaključio 1417. godine. Drugi sultan, Mehmed I, došao je čak do Dobrudže i odatle poslao svoje vojske. Njegovi predstavnici su verovatno predali Mirči takav sporazum. Imamo odjeke ovog sporazuma u hronici Idrisa Bitlisija iz 15. veka, koji navodi da je sporazum obnovljen. To znači da je obnovljen sporazum iz 1395. godine sklopljen sa Mirčom. Dakle, 1417. godine sporazum je obnovljen, izdat je ugovor o vazalstvu [ahidname], sigurniji smo u ovu informaciju. Takođe imamo informacije da su dva Mirčina sina ostala taoci na sultanovom dvoru i da se on obavezao da plaća danak od 3.000 zlatnika.“
Tako su rumunsko-osmanski odnosi započeli svoju polumilenijumsku istoriju u kojoj će se formirati mentaliteti i običaji generički nazvani „orijentalni“. A modernizacija 19. veka učinila je orijentalizam njegovim nepomirljivim protivnikom.
