Trideset i pet godina od nezavisnosti Republike Moldavije
Pad komunizma 1989. godine značio je kolaps demarkacione linije stvorene 1945. godine između Ujedinjenih nacija koje su pobedile Nemačku u Drugom svetskom ratu.
Marija Nenadić-Zurka и Steliu Lambru, 14.09.2026, 14:49
Pad komunizma 1989. godine značio je kolaps demarkacione linije stvorene 1945. godine između Ujedinjenih nacija koje su pobedile Nemačku u Drugom svetskom ratu. Dva politička i ekonomska modela koje su predstavljale Sjedinjene Američke Države i Sovjetski Savez, liberalna demokratija i tržišna ekonomija i komunistička diktatura i državna ekonomija, stajali su licem u lice. Nakon 44 godine tenzija i pokušaja detanta, 1989. godine, sovjetski model će se srušiti pod teretom bankrota sopstvenih ideja i praksi.
Tokom 1989. godine, sedam zemalja Centralne i Istočne Evrope, plus Jugoslavija, vraćale su se normalnosti svog postojanja pre 1945. godine. Pad komunističkog režima u Centralnoj i Istočnoj Evropi 1989. godine odjeknuo je na sovjetskom prostoru dve godine kasnije, 1991. godine, proces koji su istoričari i politikolozi nazvali „raspadom Sovjetskog Saveza“. Te godine, 16 republika koje su bile deo Sovjetskog Saveza proglasile su nezavisnost, uključujući Republiku Moldaviju, istočni deo istorijske Moldavije između reka Prut i Dnjestar.
Državnost Republike Moldavije počela je u periodu od decembra 1917. do januara 1918. godine, kada je zakonodavna skupština glasala za autonomiju, a zatim i nezavisnost od boljševičke Rusije, u ime principa prava na nacionalno samoopredeljenje koje je promovisao Lenjin. Jezgro onoga što će danas postati Republika Moldavija bila je Moldavska Demokratska Republika ili Besarabija, entitet odvojen od istorijske Moldavije i anektiran od strane Rusije 1812. godine, nakon Rusko-otomanskog rata. Tokom celog 19. veka, Besarabija će biti sastavni deo Ruskog carstva, njen periferni deo, sve do turbulentne 1917. godine. Godine 1918, u martu, Besarabija će se ujediniti sa Kraljevinom Rumunijom i 22 godine, do 1940, biće njen deo. U junu 1940. godine, nakon dva sovjetska ultimatuma, Besarabija i Severna Bukovina će biti ustupljene, da bi bile obnovljene godinu dana kasnije, u junu 1941. godine.
Dana 23. avgusta 1944. godine, kada je Rumunija napustila savez sa silama Osovine, počeo je period sovjetske dominacije od skoro pola veka u onome što se nazivalo Moldavskom Sovjetskom Socijalističkom Republikom. Između 1944. i 1991. godine, Besarabija i Severna Bukovina bile su podvrgnute izuzetno oštrom tretmanu sovjetizacije i rusifikacije, što je, tokom 1940-ih i 1950-ih, značilo represiju rumunskih elita, deportacije rumunskog stanovništva i kulturne zabrane. Međutim, nakon Staljinove smrti, nove generacije intelektualaca, tačnije pisaca, počele su, stidljivo, da zahtevaju prava, kao što je pokazao Andrej Kuško, profesor na Istorijskom fakultetu Državnog univerziteta u Kišinjevu:
„Ovo je period neposredno nakon Hruščovljevog otopljavanja. Počevši od ovog perioda, možemo govoriti o pojavi prostora relativne autonomije, kako institucionalne tako i lične, nekih predstavnika intelektualnih krugova u Moldavskoj Sovjetskoj Socijalističkoj Republici. Oni se javljaju u meri u kojoj dinamiku promene režima i oblike otvorene i prilično oštre represije koji su karakterisali staljinistički period zamenjuju mnogo manje definisani oblici. To je kontinuum oblika pritiska i saradnje, ili bolje rečeno, otpora i opozicije.“
Kulturna renesansa u Besarabiji, koja će formirati generaciju koja će proglasiti nezavisnost 1991. godine, pojavila se sredinom 1960-ih nakon jednog odlučujućeg događaja. Andrej Kuško.
„Prekretnica unutar institucije je Treći kongres moldavskih pisaca koji se održava 1965. godine. On označava jasnu evoluciju i promenu dinamike moći unutar Saveza pisaca. Ovaj kongres, koji se održao tokom početnog perioda brežnjevizma, obično se smatra kulminacijom manifestacije antirežimske opozicije koja je došla od lokalne inteligencije. On je na neki način označio definitivnu kanonizaciju pisaca koje sam nazvao generacijom 1960-ih ili šezdesisti. Ovi ljudi su bili prvi koji su pisali svoja dela na standardnom rumunskom jeziku. Počevši od 1957. godine, takozvani moldavski jezik je postao standardni rumunski jezik pisan ćirilicom, to je bila poslednja jezička reforma u Saveznoj Socijalističkoj Republici Moldaviji. Kvalitet književne produkcije ovih ljudi bio je očigledno superiorniji od većine njihovih prethodnika i sinhronizovan sa trendovima liberalizacije koji su tada bili vidljivi širom Sovjetskog Saveza. Ovde bih pomenuo neke predstavnike ove generacije, Grigorea Vierua, Jona Drucua, Aurelijua Busujoka, Pavela Bocua i druge. Ovaj 3. kongres Saveza pisaca bila je prva jasna manifestacija nacionalno svesne agende i prvi događaj ove vrste održan na rumunskom jeziku posle Drugog svetskog rata u Saveznoj Socijalističkoj Republici Moldaviji.“
U avgustu 1991. godine, kroz Deklaraciju o nezavisnosti, Republika Moldavija je po drugi put u 20. veku izašla iz ruske i sovjetske države. Usledio je period od 35 godina mučnih traganja, pozicioniranja i repozicioniranja u odnosu na kolektivne identitete, sovjetsko nasleđe i rekonstrukciju države i društva. Republika Moldavija, zavisno i od uloge aktera na svetskoj sceni, morala je da bira između modela razvoja koje su predlagali evroazijski i evropski prostor.
